Autorsko delo je originalna duhovna tvorevina autora, izražena u određenoj formi, bez obzira na njegovu umetničku, naučnu ili drugu vrednost, njegovu namenu, veličinu, sadržinu i način ispoljavanja, kao i dopuštenost javnog saopštavanja njegove sadržine.

 Bernska konvencija za zaštitu književnih i umetničkih dela („Bernska konvencija“), kao najstariji i najznačajniji međunarodni ugovor o zaštiti autorskog prava, definiše i pitanje pojma autorskog dela, određujući ga u najširem mogućem obimu. Književna i umetnička dela obuhvataju sve tvorevine iz književne, naučne i umetničke oblasti, bez obzira na način i oblik njihovog izražavanja kao što su knjige, brošure i ostali spisi, predavanja, govori besede i druga dela iste prirode; dramska ili dramsko-muzička dela, koreografska i pantomimska dela, muzičke kompozicije s rečima ili bez njih kinematografska dela s kojima su izjednačena dela izražena postupkom sličnim kinematografiji, dela iz oblasti crtanja, slikarstva, arhitekture, vajarstva, rezbarstva, litografije, dela iz oblasti fotografije s kojima su izjednačena dela izražena postupkom sličnim fotografiji, dela primenjene umetnosti, ilustracije geografske karte, planovi, skice i plastična dela koja se odnose na geografiju, topografiju, arhitekturu ili nauku.

Bernska konvencija propisuje minimalno trajanje autorskog prava za života autora i 50 godina nakon njegove smrti, ostavljajući državama članicama mogućnost da propišu i duži rok zaštite. Po uzoru na pravo Evropske Unije (acquis communautaire) i Direktivu o trajanju zaštite autorskog prava i određenih srodnih prava Evropske Unije (Direktiva 2006/116/EC), zakonodavstvo Republike Srbije je još 2004. godine prihvatilo upravo takav duži period zaštite.

Prema regulativi Republike Srbije, imovinska prava autora traju za života autora i 70 godina posle njegove smrti (post mortem auctoris), dok moralna prava autora traju i po prestanku trajanja imovinskih prava autora. Ovo je globalni standard koji predstavlja rezultat balansa između interesa autora i njegovih pravnih sledbenika, sa jedne satrane, i interesa društva, sa druge strane.

Rokovi za potrebe utvrđivanja datuma prestanka imovinskih prava autora računaju se od 1. januara godine koja neposredno sledi za godinom u kojoj se desio događaj koji je relevantan za početak roka.

Za razliku od globalnog standarda prihvaćenog u Evropskoj Uniji i zemljama koje teže harmonizaciji sa acquis communautaire, u Sjedinjenim Američkim Državama, trajanje autorskih prava zavisi od datuma objavljivanja dela. Za dela stvorena pre 1. januara 1978. godine, zaštita traje 95 godina od prvog objavljivanja, dok za dela objavljena nakon 1. januara 1978. godine, zaštita traje doživotno, plus dodatnih 70 godina nakon smrti autora.

Korišćenje autorskih dela u javnom domenu i ograničenja

Nakon proteka roka zaštite, autorsko delo ulazi u javni domen što znači da delo više nije zaštićeno isključivim imovinskim pravima, odnosno postaje zajednički kulturni resurs, slobodno dostupan za korišćenje kopiranje, distribuciju, adaptaciju ili čak komercijalno iskorišćavanje bez potrebe za dozvolom ili plaćanjem naknada. Kreativna industrija može implementirati ovaj bogat izvor inspiracije u nove projekte bez rizika od povrede autorskih prava. Ova sloboda korišćenja i reinterpretacije dela iz javnog domena otvara ogroman kreativni potencijal, omogućavajući inovativne umetničke projekte koji kao i izvorno delo oblikuju kulturno nasleđe, ali ona nije apsolutna niti neograničena, jer druga prava intelektualne svojine, kao i neka druga prava uopšte, mogu i dalje biti na snazi.

Moralna prava autora koja traju i po prestanku trajanja imovinskih prava, pa pravni sledbenici autora i dalje uživaju isključiva prava u pogledu korpusa moralnih prava, kao što su pravo paterniteta, pravo objavljivanja, pravo na poštovanje integriteta dela i autorove ličnosti i pravo pokajanja, koja mogu ograničavati upotrebu dela.

Sa druge strane, pojedine zemlje zadržavaju pravo da upotrebu dela u javnom domenu ograničavaju kroz propise o kulturnom nasleđu.

Italija i Grčka, na primer, posebnim setom propisa, na bazi zaštite kulturne baštine, propisuju uslove za korišćenje javno dostupnih dela kao što su prethodna dozvola i plaćanje naknada za određene upotrebe, čak i kada je izvorno delo u javnom domenu.

Zakonik o kulturnom nasleđu Italije (Codice dei Beni Culturali e del Paesaggio) omogućava svim italijanskim javnim institucijama kulturnog nasleđa, kao što je galerija Uffizi, da mogu pokrenuti pravne postupke zbog povrede prava intelektualne svojine autorskih dela nastalih vekovima pre nego što su savremeni zakoni o autorskom pravu uopšte doneti, kad god dođe do neovlašćenog korišćenja ili reprodukcije njihovih umetničkih dela i kulturnih dobara. Ovim zakonom predviđeno je odstupanje od uobičajenog roka zaštite za dela koja se smatraju naročito značajnim za kulturno nasleđe zemlje, kako bi se zaštitila od „nepoželjnih upotreba“ koje bi mogle ugroziti njihove kulturne, umetničke i moralne vrednosti, propisivanjem uslova u vidu prethodne dozvole za takvo korišćenje, zaključenjem ugovora o licenci i plaćanjem naknade čiji se iznos određuje u skladu sa konkretnim okolnostima.

Na osnovu Zakonika o kulturnom nasleđu Italije, 2022. godine ograničeno je korišćenje Botičelijevog dela „Rođenje Venere“ u kolekcijama modnog dizajnera Žan-Pol Gotja, koji je bez dozvole galerije Uffizi u svojoj modnoj kolekciji koristio pomenuto delo. Za razliku od ovog slučaja, španski brend brze mode Zara je takođe 2022. godine u svoj kolekciji koristio elemente pomenutog dela, ali uz valjanu licencu, što je bilo i jasno naznačeno na odeći: „Birth of Venus © 2022 Photo Scala, Firenze“.

Ovakav normativni okvir ukazuje na potencijalni sukob dva legitimna principa – s jedne strane, zaštite kulturnog nasleđa koja u određenim situacijama može ograničiti slobodu izražavanja i kreativnu reinterpretaciju, i s druge strane, slobode korišćenja dela u javnom domenu koja, ukoliko se primenjuje bez ograničenja, može dovesti do banalizacije ili narušavanja kulturnog integriteta tih dela.

U pojedinim zemljama poput Francuske poznaju i druge specifične sisteme kojima se produžava trajanje autorskog prava. Antoine de Saint-Exupéry poginuo je 1944. godine, na osnovu čega bi se moglo zaključiti da su imovinska autorska prava na ovom delu istekla još 2014. godine. Ipak, ovakav stav je pogrešan zbog specifičnog pravila produženja zbog ratnih okolnosti (prorogations de guerre). Ovo pravilo uvedeno je nakon svetskih ratova kako bi se nadoknadila šteta autorima pogođenim sukobima. Francusko pravo tako propisuje dodatnih 30 godina zaštite za autore koji su zvanično priznati kao oni koji su „poginuli za Francusku“, kao što je to slučaj sa čuvenim piscem Antoine de Saint-Exupéry, koji je poginuo tokom službe u francuskom ratnom vazduhoplovstvu. Iz tog razloga delo „Mali Princ“ još uvek nije u javnom domenu, a u zavisnosti od primenjenih proračuna, autorskopravna zaštita isteći će između 2033. i 2045. godine.

Dela u javnom domenu u 2026. godini

Ove godine širok spektar autorskih dela autora koji su preminuli 1955. godine u Evropi prelazi u javni domen, kao što su:

• Muzičke kompozicije Džordža Eneskua i Artura Honegera
• Kompozicije Čarli Parkera
• Slikarska i druga umetnička dela Nikole de Stele, Maksa Pehštajna, Morisa Utrila i Fernana Ležera
• Književna dela Tomasa Mana i Konče Espine
• Radovi i publikacije Alberta Ajnštajna.

U Sjedinjenim Američkim Državama, u javni domen 2026. godine ulaze dela stvorena 1930. godine, koja su već bila otvorena za reprodukciju i distribuciju u EU. To je, na primer, slučaj dela Folknerovog „As I Lay Dying“, i prve verzije Beti Bup iz 1930. godine u Dizzy Dishes, čije su kasnije verzije lika i dalje zaštićene autorskim pravom.

U Srbiji ove godine u javni domen ulaze dela autora preminulih 1955. godine, među kojima je i Stanislav Vinaver, poznati pesnik, književni kritičar i prevodilac.

Razlike u rokovima važenja autorskog prava u evropskom i američkom zakonodavstvu i ovde dolaze do izražaja.

Ajnštajnova Teorija relativnosti: specijalna i opšta teorija (Relativitätstheorie: Die spezielle und die allgemeine) prvi put je objavljena na nemačkom jeziku 1916. godine, a na engleski je prevedena 1920. godine. Englesko izdanje ušlo je u javni domen u Sjedinjenim Američkim Državama 1995. godine, kao godini kada je isteklo sedamdeset pet godina nakon njegovog objavljivanja, u vreme kada je to bio rok zaštite za dela nastala pre 1978. godine. Za razliku od ovog režima, u Evropskoj Uniji i u većem delu sveta gde autorsko pravo traje 70 godina računajući od smrti autora, Ajnštajnova Teorija relativnosti ove godine prelazi u javni domen.

Javni domen – otvoren, ali ne i neograničen

Ulazak autorskih dela u javni domen ne predstavlja samo formalni prestanak zaštite, već i prelazak tih dela u zajednički kulturni prostor dostupniji nego ikada ranije. Dela autora poput Ajnštajna, Tomasa Mana, Čarlija Parkera ili Stanislava Vinavera, postaju osnova za nove interpretacije, istraživanja i kreativne izraze, čime se potvrđuje da javni domen ima ključnu ulogu u razvoju savremene kulture i industrije kreativnih sadržaja.

Istovremeno, primeri iz prakse, naročito u oblasti zaštite kulturnog nasleđa, ukazuju da granice ove slobode nisu apsolutne. Preterana zaštita može dovesti do svojevrsne „reprivatizacije“ javnog domena, dok potpuno neograničena sloboda može rezultirati banalizacijom kulturnog nasleđa. Balans između očuvanja kulturnog integriteta i slobode stvaranja ostaje dinamičan i često sporan, što potvrđuje da pravni režim javnog domena nije samo pitanje isteka rokova već i šireg društvenog i pravnog konteksta u kojem se ta dela koriste.

Ovaj članak je isključivo informativne prirode i ne predstavlja pravni savet. Ukoliko su Vam potrebne dodatne informacije, budite slobodni da nas kontaktirate.