Pojam i pravni osnov

Privilegija poverljivosti u odnosima advokata i klijenta uređena je odredbama je Zakona o advokaturi Republike Srbije, Statuta Advokatske komore Srbije i Kodeksa profesionalne etike advokata.

Advokat je dužan da čuva kao profesionalnu tajnu i da se stara da to čine i lica zaposlena u njegovoj advokatskoj kancelariji, sve što mu je stranka ili njegov ovlašćeni predstavnik poverio ili što je u predmetu u kome pruža pravnu pomoć na drugi način saznao ili pribavio, u pripremi, tokom i po prestanku zastupanja.

Obaveza čuvanja advokatske tajne nije vremenski ograničena.

Privilegija poverljivosti u odnosima advokata i klijenta jeste garantovano ljudsko pravo stranke, bitna pretpostavka stručnog i savesnog zastupanja i nezamenljiv uslov nezavisnosti i samostalnosti advokatske profesije.

Pravilia o advokatskoj tajni, između ostalog, jesu u službi ostvarenje jednog od osnovnih načela profesionalne etike advokata – načela poverljivosti. Pouzdanje u tajnost podataka koje je klijent preneo advokatu od suštinske je važnosti za pružanje pravne pomoći, pravnu sigurnost i sprovođenje pravde.

Sadržina predmeta advokatske tajne i subjekti na koje se obaveza čuvanja odnosi

Kada je u pitanju sadržina, domašaj definicije je takav da advokatska tajna obuhvata sve što je klijent, ili lice ovlašćeno od strane klijenta, poverio advokatu, ili što je advokat, u slučaju u kome zastupa, na drugi način saznao ili pribavio, u pripremi, tokom i po prestanku zastupanja, uključujući i one informacije koje nisu nužno formalno označene kao “poverljive.”

Dakle, obaveza čuvanja advokatske tajne podjednako se odnosi na:

• podatke, isprave (spise, predmete, dokumente, elektronske, tonske ili video, zapise i snimke) i depozite koji su u vezi sa zastupanjem saopšteni, prikazani ili predati advokatu, bez obzira da li se isprave i depoziti nalaze u advokatskoj kancelariji, ili su, po nalogu ili pod nadzorom advokata, privremeno smešteni na drugo mesto;
• poverljive podatke koje je advokat saznao od lica čijeg zastupanja se nije prihvatio (stranke), ili od suprotne stranke, koja mu se, pre pokretanja postupka pred nadležnim organom, obratila u cilju poravnanja ili posredovanja.

Štaviše, advokat je obavezan da kao tajnu čuva i opštepoznate, javno objavljene ili u javne knjige zavedene činjenice, ako je klijent to od njega posebno zahtevao, ili ako iznošenje ili pronošenje ovih činjenica može da povredi ugled, čast, privatnost ili druge interese klijenta, njegovih srodnika ili naslednika.

Iz navedenog se jasno može videti da je pojam advokatske tajne značajno širi od pojma poslovne tajne prema Zakonu o zaštiti poslovne tajne. Naime, navedenim zakonom poslovnom tajnom smatraju se informacije koje ispunjavaju sledeće uslove:

• predstavljaju tajnu jer nisu u celini ili u pogledu strukture i skupa njihovih sastavnih delova opšte poznate ili lako dostupne licima koja u okviru svojih aktivnosti uobičajeno dolaze u kontakt sa takvom vrstom informacija,
• imaju komercijalnu vrednost jer predstavljaju tajnu,
• lice koje ih zakonito kontroliše je u datim okolnostima preduzelo razumne mere kako bi sačuvalo njihovu tajnost.

Kada su u pitanju subjekti na koje se odnose, obaveza čuvanja advokatske tajne jeste obaveza i advokata i svih zaposlenih u njegovoj kancelariji ili njegovih saradnika. Advokat treba da upozori i lično obaveže svoje saradnike, službenike, pripravnike i sva lica koja angažuje tokom zastupanja, na čuvanje advokatske tajne i na posledice kršenja ove obaveze.

Izuzeci od obaveze čuvanja advokatske tajne

Ne smatra se povredom advokatske tajne kada advokat iznosi podatke ili čini dostupnim isprave, koje mu je poverio klijent, ili lice ovlašćeno od strane klijenta, u meri koja je neophodna za ostvarenje svrhe zastupanja.

Osim čuvanja advokatske tajne advokat je u obavezi da poštuje i druga načela profesionalne etike i da napravi odgovarajući balans u odnosu čuvanja advokatske tajne i poštovanja drugih načela. Odbijanje iznošenja podataka koji nisu predmet tajne pod izgovorom čuvanja advokatske tajne, smatraće se kršenjem načela poštenja.

Kodeks profesionalne etike prepoznaje određene situacije u kojima advokat ima pravo da otkrije advokatsku tajnu propisujući ih kao izuzetke. Tako advokat ono što je predmet advokatske tajne može otkriti u sledećim slučajevima:

• kad mu klijent ili lice čijeg zastupanja se nije prihvatio (stranke), ili od suprotne stranke, koja mu se, pre pokretanja postupka pred nadležnim organom, obratila u cilju poravnanja ili posredovanja, to na nesumnjiv način dozvoli;
• kada je to neophodno radi sprečavanja izvršenja najavljenog krivičnog dela sa znatnom društvenom opasnošću;
• kada je to neophodno za odbranu samog advokata u postupku koji se protiv njega vodi po prijavi ili tužbi klijenta, lica koje je u ime klijenta advokatu poverilo podatke ili isprave, ili lica čijeg zastupanja se nije prihvatio (stranke), ili suprotne stranke, koja mu se, pre pokretanja postupka pred nadležnim organom, obratila u cilju poravnanja ili posredovanja;
• kada je to neophodno za odbranu interesa i prava samog advokata ili njegovih bliskih srodnika i saradnika, ako su ti interesi i prava objektivno značajniji od sadržaja tajne.

Čak i u gore navedenim slučajevima, advokat je dužan da o odluci da iskoristi pravo na otkrivanje tajne, uvek kada priroda slučaja i konkretne okolnosti to dozvoljavaju, a moralni obziri preporučuju, bez odlaganja obavesti lice na koje se tajna odnosi i da u najvećoj mogućoj meri poštedi ličnost i interese klijenta, ili lica čijeg zastupanja se nije prihvatio (stranke), ili suprotne stranke, koja mu se, pre pokretanja postupka pred nadležnim organom, obratila u cilju poravnanja ili posredovanja, da izbegne publicitet. U slučaju kada se advokatska tajna otkriva radi sprečavanja izvršenja najavljenog krivičnog dela sa znatnom društvenom opasnošću, advokat je dužan da ne otkriva lične podatke, već samo okolnosti koje su dovoljne da se kriminalna radnja spreči ili prekine.

Advokatska tajna u stečajnom postupku

Zakonom o stečaju propisano je da su punomoćnici stečajnog dužnika obavezni da  stečajnom sudiji i stečajnom upravniku, na njihov zahtev i bez odlaganja, pruže sve podatke i obaveštenja.

Postavlja se pitanje kakva su prava i obaveze punomoćnika iz reda advokata stečajnog dužnika u pogledu čuvanja poverljivosti  u odnosima advokata i klijenta u stečajnom postupku.

Zakonom o advokaturi i Kodeksom profesionalne etike advokata donetim na osnovu njega, propisani su slučajevi odnosno uslovi pod kojima advokat može otkriti advokatsku tajnu.

Sa druge strane Zakon o stečaju propisuje obavezu punomoćnika, uključujući time i punomoćnike iz reda advokata, da stečajnom sudiji i stečajnom upravniku bez odlaganja pruže sve podatke i obaveštenja, uključujući time i one informacije i dokumenta koju su obuhvaćeni privilegijom poverljivosti.

Imajući u vidu navedeno može se zaključiti da postoji izvesna kolizija Zakona o advokaturi i Kodeksa profesionalne etike advokata koji propisuju tačno određene izuzetke privilegije poverljivosti u odnosu advokata i klijenta, sa jedne strane, i odredaba Zakona o stečaju kojim je propisana obaveza dostavljanja svih podataka bez izuzetka, sa druge strane.

Naime, Zakonom o stečaju predviđeno je da stečajni sudija može rešenjem, protiv kojeg nije dozvoljena žalba, naložiti i advokatu stečajnog dužnika da u određenom roku, preda sve podatke, odnosno dokumentaciju za koje oceni da su relevantni za dalji tok postupka. Ako punomoćnik iz reda advokata ne postupi po nalogu stečajnog sudije, stečajni sudija može odrediti i sprovesti mere prinudnog izvršenja. Postupanje suprotno obavezi dostavljanja podataka i dokumentacije shodno Zakonu o stečaju izričito je sankcionisano i odgovornošću za naknadu štete, ukoliko je takvim uskraćivanjem podataka i obaveštenja ista prouzrokovana.

U kontekstu navedenih odredbi neophodno je napraviti balans između dužnosti čuvanja advokatske tajne i njenog otkrivanja dostavljanjem podataka i obaveštenja u stečajnom postupku. Jedan od načina za postizanje tog balansa  jeste obaveštavanje stečajnog dužnika o nameri otkrivanja informacija i/ili dostavljanja dokumenata, te ishodovanjem njegove izričite saglasnosti za otkrivanjem istih, ili primenom nekog od ostalih izuzetaka predviđenih Kodeksom profesionalne etike u zavisnosti od konkretnog slučaja.

Privilegija poverljivosti u odnosu klijenta i advokata, kao neprikosnoveno ljudsko pravo i pretpostavka pravičnog suđenja, ne može biti derogirana odredbama drugih zakona, poput Zakona o stečaju propisivanjem obaveze punomoćnika iz reda advokata za dostavljanjem informacija i dokumentacije koje predstavljaju advokatsku tajnu, u slučaju odsustva izričite saglasnosti stečajnog dužnika za dostavljanjem istih.

Ipak postavlja se pitanje opravdanosti ovakve prakse i propisa u kontekstu zakonom određenog cilja stečaja kao najpovoljnijeg kolektivnog namirenja stečajnih poverilaca ostvarivanjem najveće moguće vrednosti stečajnog dužnika, odnosno njegove imovine, u čijoj službi su i načela zaštite stečajnih poverilaca, te načela javnosti i informisanosti.

Na primer, u situaciji kada stečajni dužnik namerno prikriva podatke o otuđenju imovine i odbija saradnju sa stečajnim upravnikom i stečajnim sudijom, često je punomoćnik taj koji poseduje ključne informacije o pravnim poslovima i drugim pravnim radnjama zaključenim odnosno preduzetim pre otvaranja stečajnog postupka, kojima se narušava ravnomerno namirenje stečajnih poverilaca ili oštećuju poverioci, kao i pravnih poslova i drugih pravnih radnji kojima se pojedini poverioci stavljaju u pogodniji položaj, a koje mogu biti predmet pobijanja. Dostavljanje takvih informacija punomoćnik iz reda advokata bi mogao odbiti pozivajući se na advokatsku tajnu, zbog čega bi stečajni i drugi poverioci mogli pretrpeti značajnu, pa čak i nenadoknadivu štetu.

Umesto zaključka

Privilegija poverljivosti u odnosu advokata i klijenta predstavlja jedan od najviših standarda pravne sigurnosti, ne samo kao profesionalna dužnost advokata već i kao osnovno ljudsko pravo klijenta. Iako Zakon o stečaju nastoji da uspostavi potpunu transparentnosti i saradnju učesnika u postupku, ta načela ne mogu ukinuti suštinu poverenja koje stoji u temelju advokature.

Kolizija između obaveze čuvanja advokatske tajne i obaveze dostavljanja podataka u stečajnom postupku zahteva pažljivo tumačenje i primenu propisa – ne samo formalno, već u duhu zaštite prava, integriteta i pravičnosti. Rešenje nije u apsolutnom primatu ni jednog ni drugog načela, već u balansiranju vrednosti koje stoje iza njih. Advokat je dužan da postupa savesno, da u svakom slučaju proceni da li otkrivanje određenih podataka može ugroziti prava klijenta, i da, kad god je to moguće, pribavi izričitu saglasnost stranke za otkrivanje informacija.

Praksa pokazuje da samo jasan balans između poverljivosti i javnog interesa može očuvati poverenje u advokaturu kao nezavisnu profesiju i omogućiti da stečajni postupak ispuni svoju svrhu – pravedno i transparentno namirenje svih učesnika bez narušavanja osnovnih ljudskih prava.

Ovaj članak je isključivo informativne prirode i ne predstavlja pravni savet. Ukoliko su Vam potrebne dodatne informacije, budite slobodni da nas kontaktirate.